Cafekonomi.com

Herkes durgunluklar konusunda mantıklı konuşmalar ya­parken karşılaştıkları sorun, biraz da çöküş sırasında neler ol­duğunu resmetmenin, onu insani bir ölçeğe indirgemenin zor olmasından kaynaklanır. Fakat benim, durgunlukları, hem ne olup olmadıkları bakımından, hem de kişisel görüşüme göre “sezgi pompası” olarak açıklamak için kullanmayı çok sevdi­ğim bir hikâyem var.

Hikâyeyi Joan ve Richard Sweeney yazmışlar, 1978de “Monetary Theory and the Great Capitol Hill Baby-sitting Co-op Crisis” (”Para Teorisi ve Great Capitol Hill Çocuk Ba­kım Kooperatifi Krizi”) başlığıyla yayımlandı. Başlığa bakıp irkilmeyin: bu ciddi.

1970′ler boyunca Sweeney’ler, şaşırmayın, bir çocuk bakım kooperatifinin üyesiydiler: bu daha çok mecliste çalışan ve birbirlerinin çocuklarına bakmak isteyen genç çiftlerin oluş­turduğu bir birlikti. Bu kooperatif alışılmadık biçimde genişti, yaklaşık 150 çiftten oluşuyordu, bunun anlamı çok sayıda po­tansiyel çocuk bakıcısının bulunmasıydı, ama aynı zamanda bu kuruluşun yönetilmesi -özellikle her çiftin adil bir katkı koymasını sağlamak- öyle önemsiz bir iş değildi.

Benzeri birçok kuruluş (ve diğer takas planları) gibi Capi­tol Hill kooperatifi de sorunu isim listesi yayımlayarak çözü­yordu. Her üyeye bir saatlik çocuk bakımı için kuponlar veri­liyordu. Çocuklara bakıldığında, bakanlar çocuklarına baktık­ları çiftlerden bakma süresine uygun sayıda kupon alıyorlar­dı. Sistem, yapısı gereği görevden kaçılmadığını kanıtlıyordu: zaman içinde her çiftin, çocuğuna baktırdığı süre kadar çocuk bakmasını otomatik olarak güvence altına alıyordu.

Fakat iş bu kadar basit değildi. Böylesi bir sistemde yeter­li miktarda kuponun dolaşımda olması gerekiyordu. Belirli bir süre içinde akşamları boş olan ve dışarı çıkmak için önceden plan yapan bazı çiftler gelecek için rezerv oluşturmaya çalışı­yordu, bu birikimin diğer çiftlerin rezervleriyle eşleşmesi ge­rekiyordu, fakat zaman içinde her çift büyük bir olasılıkla, ar­alama olarak bebek bakım devreleri arasında çeşitli zamanlarda dışarı çıkabilmek için yeterli kupona sahip olmak iste­necekti. Capitol Hill kooperatifinde kupon basımı karmaşık bir işti: kooperatife katılırken kupon alan çiftler, ayrılırken kuponları geri vermek, ama aynı zamanda çalışanlara ödeme yapmak zorundaydı, ayrıca diğer harcamalar için kuponlar erinden bir ücret de ödüyorlardı. Ayrıntılar önemli değil: önemli olan şu ki, görece daha az -kooperatifin ihtiyaçlarını -karşılayamayacak kadar az- -kuponun dolaşımda olduğu bir dönem geldi.

Sonuç çok tuhaftı. Kupon rezervlerinin yetersiz olduğunu düşünen çiftler çocuk bakmak için sabırsızlanıyor ve dışarı çıkmak istemiyordu. Ama bir çiftin dışarı çıkma kararı diğerinin çocuk bakma fırsatını yaratıyordu; böylece çocuk bakma fırsatı bulmak zorlaştı. Bu, özel durumlar dışında çiftlerin rezervlerini kullanmakta daha da isteksiz olmalarına yol açtı, sonuçta da çocuk bakma fırsatı daha da azaldı.

Kısaca, kooperatifte durgunluk başladı.

İşte hikâye bu. Bu hikâyeye göstereceğiniz tepki ne olacak?

Eğer şaşırdıysanız -bu çocuk bakımı değil, dünya ekonomik krizi hakkında bir kitap değil miydi?-, önemli noktayı kaçırdınız demektir. İster küresel hava koşulları, ister küresel ekonomi olsun, herhangi bir karmaşık sistemi anlamanın tek . yolu modellerle çalışmaktır, sistemin nasıl çalıştığını anlama­ca yardımcı olacağını umduğunuz basitleştirilmiş sistem örnekleriyle. Modeller bazen denklem sistemleri, bazen bilgisayar programları (size günlük hava tahminlerini veren simülasyonlar gibi) içerir; ama bazen de tasarımcıların rüzgâr tünellerinde denediği uçak modelleri gibi, gerçek olgunun küçük ölçekli versiyonlarıdır, bunlar gözlem ve deney yapmak için çok daha elverişlidir. Capitol Hill Baby-sitting Co-op minyatür bir ekonomiydi; aslında durgunluğa girebilecek en küçük Fakat yaşadığı şey gerçek bir durgunluktu, tıpkı bir uçak modelinin kanatlarının yarattığı yükselmenin gerçek bir yükselme oluşu gibi; ve tıpkı bu modelin tasarımcılara bir jumbo jetin nasıl performans göstereceği konusunda fikir ver­mesi gibi, kooperatifin iniş çıkışları da bize tam ölçekli eko­nomilerin niçin “başarılı ya da “başarısız oldukları konusunda önemli fikirler verebilir.

“Eğer “bir suç işlemiş gibi şaşırmadınızsa -burada önemli ko­nular tartışıyor olmamız gerekirken, “Washington’lu yuppiler hakkında sevimli hikâyeler dinliyorsunuz- ayıp. Önsözde söylediklerimi hatırlayın: mizah, fikirlerle oynama isteği, yal­nızca gösteriden ibaret değildir, böylesi dönemlerde zorunlu­dur. Model uçaklarla oynamayı reddeden bir uçak tasarımcı­sına asla güvenmeyin ve model ekonomilerle oynamayı red­deden bir bilimadamma da asla güvenmeyin.

Çocuk bakım kooperatifi gerçek dünya ekonomisinin hiç de mizahi olmayan sorunlarını anlamak için güçlü bir araca dönüşecek. İktisatçıların kullandığı teorik modeller temelde matematiksel kurgulardır, çoğunlukla bu hikâyeden çok daha karmaşıktırlar; verdikleri dersler genellikle Capitol Hill koope­ratifi gibi basit hikâyelere uyarlanabilir (eğer uyarlanamıyorsa. bu çoğunlukla modelde bir hata olduğunu gösterir). Bu kitap­ta, çocuk bakım hikâyesine çeşitli bağlamlarda birkaç kez ge­ri döneceğim. Ancak şimdilik, hikâyenin ifade ettiği iki önemli şeyi ele alacağız:bunların biri durgunlukların nasıl oluştuğu konusu, diğeri ise bunlarla nasıl baş edileceği.

Öncelikle, çocuk bakım kooperatifinin niçin durgunluğa girdiğine bakalım. Bunun nedeni kooperatif üyelerinin kötü çocuk bakmaları değildi, belki iyi bakıyorlardı belki de kötü. ama her koşulda bu ayrı bir konu. Bunun nedeni kooperati­fin “Capitol Hill değerlerinden sıkıntı duyması ya da “kafadar çocuk bakıcılığına angaje olması veya rakipleri gibi çocuk bakım teknolojisini yenilemeyi başaramaması değildi. Sorun kooperatifin üretim yeteneğiyle de ilgili değildi, yalnızca “fiili talebin” eksikliğinden kaynaklanıyordu: gerçek mallara (ço­cuk bakım süresi), çok az harcama yapılıyordu çünkü insan­lar bunun yerine nakit biriktirmeye (çocuk bakım kuponları) çalışıyorlardı. Buradan gerçek dünya için çıkarılacak ders, bu­nalım devrelerine karşı zayıflığınızın asıl ekonomik gücünüz veya zayıflığınızla çok az ilgili olması ya da hiç ilgili olmama­sıdır: iyi ekonomilerin başına da kötü şeyler gelebilir.

İkincisi, bu durumda çözümün ne olduğudur. Sweeney’ler, Capitol Hill kooperatifinde çoğunlukla avukatlardan oluşan yönetim kurulunu sorunun aslında kolayca düzeltilebilecek teknik bir sorun olduğuna ikna etmenin epeyce güç olduğunu bildiriyorlar. Kooperatif yöneticileri sorunu önce, iktisatçı­ların “yapısal” diye adlandırdığı, doğrudan harekete geçmeyi gerektiren türden bir sorun olarak ele aldılar: tüm çiftlerin her ay en az iki kez dışarı çıkmasını şart koşan bir kural koydu­lar. Ancak, sonuçta iktisatçılar galip geldi ve kupon arzı artırıldı. Sonuçlar mucizeviydi: daha büyük kupon rezervleriyle çiftler dışarı çıkmaya daha fazla istekli hale geldiler, çok daha fazla çocuk bakım fırsatı yarattılar, bu da çiftlerin daha fazla dışarı çıkmak istemesine yol açtı ve bu böyle devam etti. Kooperatifin GSÇBH’si -gayrisafi çocuk bakım hasılası, bakılan bebek birimleriyle ölçülür- yükseldi. Tekrar ediyorum, bu, çiftlerin daha iyi çocuk bakıcıları haline gelmeleri nedeniyle ya da kooperatifin köklü bir reform sürecinden geçmesi yü­zünden gerçekleşmedi; sorun yalnızca parasal darlık düzeltil­diği için çözüldü. Diğer bir deyişle, durgunluklarla basitçe pa­rs basılarak mücadele edilebilir -ve bazen (genellikle) şaşırtı­rı bir kolaylıkla giderilir.

Bunu aklımızda tutarak şimdi tam ölçekli dünyadaki bunalım devrelerine geri dönelim.

Küçük bir ülkenin ekonomisi bile elbette ki, bir çocuk bakım kooperatifinden çok daha karmaşıktır. Daha geniş bir dünyada insanlar yalnızca günlük zevkleri için para harcamakla yetinmezler, aynı zamanda gelecekleri için yatırım yap­maya da para harcarlar (çocuk bakmak için değil de yeni bir oyun yeri yapmak için kooperatife üye aldığınızı düşünün) ve büyük dünyada aynı zamanda bir sermaye piyasası vardır, burada fazla nakti olanlar bunu o anda paraya ihtiyaç duyanlara faiz karşılığında borç verirler. Fakat işin esasları aynıdır: durgunluk normal olarak nakit biriktirmeye çalışan halk topluluğundan kaynaklanan bir sorundur (ya da yatırım yapmaktansa tasarruf etmeye çalışan, ki bu aynı şeydir) ve basitçe da­ra fazla kupon basarak giderilebilir.

Modern dünyada kupon basan kuruluşlar merkez bankası diye bilinir: Federal Reserve, Bank of England, Bank of Japan. vb. Ve ekonomiyi gerektiği zamanlarda nakit ekleyerek ya da azaltarak dengede tutmak onların görevidir.

Peki ama, iş bu kadar kolaysa, neden ekonomik çöküşler yaşıyoruz? Neden merkez bankaları daima tam istihdamı ko­rumamıza yetecek kadar para basmıyorlar?…..

Paul Krugman / Bunalım Ekonomisinin Geri Dönüşü