Cafekonomi.com

IMF, 2007 yılı sonu itibariyle 185 ülkenin (Sırbistan Karadağ 18 Ocak 2007 tarihi itibariyle 185.nci üyesidir) üyesi olduğu uluslararası bir kuruluştur. IMF, uluslararası parasal işbirliği ve döviz kuru istikrarını desteklemek, ekonomik büyüme ile yüksek istihdamı teşvik etmek ve üye ülkelerin ödemeler dengesi finansmanında karşılaştıkları sorunların aşılmasını kolaylaştırmak amacıyla kurulmuştur.

IMF’nin Kurulmasına Niçin İhtiyaç Duyulmuştur?

1944 yılı Temmuz ayında ABD’nin New Hampshire eyaletinin, Bretton Woods şehrinde düzenlenen Birleşmiş Milletler konferansın a katılan 45 hükümet temsilcisi 1930’lu yıllardaki Büyük Buhran ve sonrasında uygulanan korumacı dış ticaret ve döviz kuru politikalarından kaçınılmasını, uluslararası finansal sistemin istikrarlı işleyişini ve İkinci Dünya Savaşı’ndan zarar gören ülkelerin hızlı bir şekilde yeniden imarını sağlamak amacıyla bir ekonomik işbirliği çerçevesi üzerinde mutabakata varmış ve IMF ve Dünya Bankası’nın kurulmasına karar vermiştir.

IMF’nin kurucu ülke temsilcileri uluslararası para sistemini izleyecek, mal ve hizmet ticaretiyle ilgili döviz kısıtlarını kaldıracak ve döviz kuru istikrarını koruyacak uluslararası bir kuruluşun anlaşma maddelerinin ana hatlarını bu konferansta belirlemişlerdir. Uluslararası Para Fonu, Kuruluş Anlaşması’nın 27 Aralık 1945 tarihinde yürürlüğe girmesi ile resmen kurulmuştur.

IMF’nin Amaçları Nelerdir?

IMF’nin amaçları;

Uluslararası parasal işbirliğini teşvik etmek;
Uluslararası ticaretin genişlemesini ve dengeli bir şekilde büyümesini kolaylaştırmak;
Döviz kurlarında istikrarı teşvik etmek ve;
Çok taraflı ödemeler sisteminin kurulmasına yardım etmek ve ödemeler dengesi finansmanında problemler yaşayan üye ülkelere finansal destek sağlamak
olarak özetlenebilir.

IMF Üye Ülkelere Nasıl Hizmet Eder?

IMF üye ülkelere üç şekilde hizmet eder:

Üye ülkelerde ve küresel düzeyde ekonomik ve finansal gelişmeleri ve politikaları izler ve üyelerine tavsiyelerde bulunur.
Ödemeler dengesi problemi yaşayan üye ülkelere, geçici finansman desteği sağlar ve üye ülkelerin bu problemleri kalıcı olarak çözmeyi hedefleyen yapısal reform politikalarını destekler.
Üye ülke hükümetlerine ve merkez bankalarına kendi uzmanlık alanlarında teknik yardım ve eğitim sağlar.

IMF’de Kararları Kim Alır?

Bütün ülkelerin temsil edildiği Guvernörler Kurulu, IMF yönetimindeki en yetkili organdır. Kurulun olağan toplantıları, IMF ve Dünya Bankası’nın yıllık toplantıları esnasında yapılır. Guvernörler Kurulu IMF’nin günlük işlerini yürütme ve gözetme yetkisini İcra Direktörleri Kurulu’na devretmiştir.

İcra Direktörleri Kurulu’nda IMF üyesi tüm ülkeler doğrudan ya da oluşturdukları gruplar vasıtasıyla temsil edilir. IMF İcra Direktörleri Kurulu ülkeleri ve ülke gruplarını temsil eden 24 İcra Direktöründen oluşmaktadır. Kurul içerisinde ABD, Almanya, Fransa, İngiltere, Japonya, Çin, Rusya ve Suudi Arabistan kendi başlarına temsil edilirken, diğer üyelerin temsili, bazı diğer üye ülkelerle oluşturdukları gruplar (“Constituency”) içerisinden seçilen İcra Direktörleri aracılığıyla sağlanmaktadır.

Ülkemizin içerisinde bulunduğu grup: Türkiye, Avusturya, Belçika, Beyaz Rusya, Çek Cumhuriyeti, Kazakistan, Lüksemburg, Macaristan, Slovakya ve Slovenya’dan oluşmaktadır. Grubumuzun İcra Direktörleri Kurulu’ndaki temsili Belçika (Mr. Willy Kiekens) tarafından sağlanmaktadır.

IMF’nin üst yönetimi bir Başkan ve üç Başkan Yardımcısından oluşur. IMF yönetimi rutin operasyonel görevlerin yerine getirilmesini temin etmenin yanı sıra İcra Direktörleri Kurulu kararlarını uygulama ve Kurul’a tavsiyelerde bulunma işlevlerini görmektedir. Geleneksel olarak IMF Başkanı bir Avrupa ülkesi vatandaşı, Birinci Başkan Yardımcısı ise ABD vatandaşıdır.

Bir ülke-bir oy prensibi ile çalışan bazı uluslararası kuruluşlardan farklı olarak IMF’de ağırlıklı oy sistemi vardır: bir ülkenin oy gücü IMF’deki kotasına göre belirlenmektedir. Ülkemizin oy gücü %0,46’dır.

Madde IV Görüşmeleri Nedir ve Nasıl yapılır?

IMF, üye ülkelerin ekonomi yönetimlerine yol gösterici olmak ve uluslar arası finansal sistem üzerindeki gözetim görevini yerine getirmek amacıyla her bir üye ülkenin ekonomik gelişmelerine ilişkin olarak (genellikle yılda bir kere) ayrıntılı gözden geçirme çalışmalarında bulunmaktadır. Söz konusu çalışmalar, IMF Kuruluş Anlaşması’nın 4. Maddesi kapsamında gerçekleştirildiğinden “Madde IV Görüşmeleri” olarak da adlandırılmaktadır.

Görüşmeler çerçevesinde, ilk olarak, IMF uzmanlarından oluşan bir heyet ekonomik verileri toplamak ve ülkenin ekonomi politikaları hakkında hükümet ve merkez bankası yetkilileriyle görüşmelerde bulunmak üzere üye ülkeyi ziyaret eder. Heyet, ülkenin makro ekonomik politikalarını gözden geçirir, finansal sistemin sağlamlığını, makro ekonomik politikaları ve bunları etkileyebilecek sosyal, endüstriyel, idari ve diğer sorunları inceler. Gerekli analizleri yaptıktan sonra, bulgularını özetleyen bir rapor hazırlar. Söz konusu rapor, İcra Direktörleri Kurulu tarafından tartışılır ve onaylanır.

Madde IV görüşmeleri neticesinde yapılan değerlendirmelere ilişkin olarak kamuoyunu bilgilendirmeye yönelik notlar (Public Information Notice – PIN) Fon’un internet sayfasında (http://www.imf.org) yayımlanmaktadır.

IMF Mali Kaynaklarını Nereden Sağlamaktadır?

IMF’nin kaynakları temelde üye ülkelerin IMF’ye katıldıkları zaman ödedikleri üyelik kotalarından veya kota artırımlarından sağlanır. Ülkeler üyelik kotalarının % 25′ini SDR sepetine dahil para birimleri (Amerikan Doları, Euro, Sterlin ve Japon Yeni) üzerinden öderler. Kalanını ise kendi para birimleriyle ödeyebilirler. Kotalar ülkelerin üyelik paylarını belirlemek dışında, ülkenin oy gücünü, IMF’den alabileceği finansal desteğin miktarını ve SDR dağılımlarının payını belirler.

Üye ülkelerce ayrıca Fakirliği Azaltma ve Büyüme İmkanı’nın finansmanı kapsamında kota katkısı dışında ek katkılar da yapılmaktadır. IMF’nin faiz gelirleri ise faiz giderleri ile yıllık idari harcamalarını karşılamak için kullanılmaktadır.

Bunların dışında Fon kaynaklarının üyelerin mali ihtiyaçlarını tam olarak karşılayamama ihtimali doğması halinde IMF’nin bazı gelişmiş üye ülkelerden borçlanması da mümkündür.

Ülke Kotası Nedir?

Bir ülke IMF’ye üye olduğunda ekonomisinin diğer üye ülkelere mukayeseli durumuna göre bir kota belirlenmektedir. Kotalar genellikle her beş yılda bir gözden geçirilmekte olup, kota değişiklikleri belirlenirken ülkelerin cari işlemleri, GSYİH ve resmi rezerv düzeyi gibi iktisadi faktörler dikkate alınmaktadır. Bir ülkenin oy gücü IMF’deki kotasına göre belirlenmektedir. 2004 yılı sonu itibariyle IMF’nin toplam kotası 213.478 milyon SDR olup, ülkemizin kotası 964 milyon SDR’dır.

Özel Çekme Hakkı (SDR) Nedir ?

Özel Çekme Hakkı (SDR), 1969 yılında Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından, uluslararası rezervlerin desteklenmesi için yaratılan bir hesap birimidir. Başlangıçta, Özel Çekme Hakkı’nın değeri altına endeksli olarak belirlenmiştir. Mevcut durum itibariyle Özel Çekme Hakkı’nın değeri, küresel ekonomik sistemde önemli yer tutan ülkelerin (ve bölgelerin) para birimlerinden oluşan bir sepet esas alınarak belirlenmekte ve söz konusu sepetin bileşimi her 5 yılda bir gözden geçirilmektedir. SDR sepetinin bileşimine yönelik en son karar 1 Ocak 2001 tarihinde alınmış ve bu kapsamda SDR sepetinin, 0.4260 Euro , 21 Japon Yeni, 0.0984 İngiliz Sterlini ve 0.577 ABD Doları’ndan oluşmasına karar verilmiştir. SDR kurlarına ilişkin güncel veriler TCMB’nin internet sayfasından (www.tcmb.gov.tr) temin edilebilir.

Türkiye’nin IMF ile Üyelik İlişkisinin Dayanağı Nedir?

Üye ülkelerin IMF ile gerçekleştirdiği tüm işlemler dayanağını, 27 Aralık 1945 tarihinde yürürlüğe giren Uluslararası Para Fonu Kuruluş Anlaşması’ndan ve ülkelerin kendi iç mevzuatlarından almaktadır. Türkiye, IMF’ye “19 Şubat 1947 tarih ve 5016 sayılı Milletlerarası Para Fonu ile Milletlerarası İmar ve Kalkınma Bankası’na Katılmak İçin Hükümete Yetki Verilmesine Dair Kanun”un verdiği yetkiye dayanarak 11 Mart 1947 tarihinde üye olmuştur.

Niyet Mektubu Nedir?

Ülkelerin dış ödemelerini dengelemek ve sürdürülebilir ekonomik büyüme koşullarını sağlamak için bazı ekonomik uyum politikalarını uygulamaya koyması gerekebilir.

Bu koşullar altında ödemeler dengesi problemlerinin çözümüne ve sürdürülebilir büyüme ile parasal ve finansal istikrarı tesis etmeye yönelik bir dizi hedef ve politikalar üye ülke hükümetleri tarafından IMF Başkanı’na hitaben yazılan Niyet Mektuplarında (Stand-by ve Ek Rezerv İmkanı düzenlemeleri için) belirtilir.

Niyet Mektupları bir anlaşma metni ya da müeyyideler içeren bir sözleşme değildir. Dolayısıyla ülkeleri hukuki yükümlülük altına sokmamaktadır. Niyet Mektupları hükümetlerin izleyeceği politikaları IMF ile ilişkileri yürütmekten sorumlu yetkililer (genellikle bir Bakan ve Merkez Bankası Başkanı) aracılığıyla IMF İcra Direktörleri Kurulu’na ilettiği metinlerdir. Söz konusu politikalar adı geçen Kurulca değerlendirilerek IMF’nin mali desteği konusunda bir karar verilir.
IMF nasıl borç verir?

IMF kaynaklarının üye ülkelerce kullanımına yönelik olarak, ülke ihtiyaçlarının çeşitlilik arz eden yapıları gereği bir çok farklı mekanizma ve araç geliştirilmiştir. Süre, geri ödeme dönemi ve borç verme şartları izlenecek programa göre değişiklik arz etmektedir. Bu çerçevede seçilmiş IMF kredi imkanları aşağıda özetlenmektedir:

Stand-by Düzenlemeleri: IMF kredi politikalarının çekirdeğini oluşturur. Bu kapsamda, üye ülkeye, kısa vadeli ödemeler dengesi sorunlarının aşabilmesi için, genellikle 1-3 yıllık süre zarfında, ülkelerin kotasıyla ilişkilendirilen belli bir miktara kadar kaynak kullanabilme güvencesi sağlanmaktadır.

Fakirliği Azaltma ve Büyüme İmkanı (PRGF): Köklü ödemeler dengesi sorunları olan ve milli gelir düzeyi çok düşük bulunan üye ülkelere yardım etmek için kurulan uygun koşullu bir finansman imkanıdır. Kaynak kullanım maliyetleri, IMF’nin altın satışları aracılığıyla elde ettiği kaynaklarla birlikte, üye ülkeler tarafından IMF’ye sağlanan fon ve bağışlarla sübvanse edilmektedir. Düşük gelirli ülkelere imtiyazlı borç verilebilmesini sağlayan bu imkanın vadesi, 5 yıl 6 aya kadar olan dönemi geri ödemesiz olmak üzere, 10 yıldır. Bu kapsamda kullanılan kaynaklara %0.5 oranında faiz uygulanmaktadır.

Ek Rezerv İmkanı (SRF): Bu mekanizma ile iç ve dış piyasalardaki ani ve yıkıcı güven kaybından kaynaklanan istisnai ödemeler dengesi sorunları yaşayan ve ciddi sermaye çıkışlarına maruz kalan üye ülkelere kısa vadeli ek finansman sağlanmaktadır. SRF kredilerinin faizleri, vade şartlarına göre IMF’nin normal faiz oranın 300 ila 500 baz puan (%3 – %5) üzerinde bir ek maliyet içermektedir.

Acil destek: 1962 yılında oluşturulmuş bulunan bu mekanizma ile, ani ve tahmin edilemeyen doğal afetler nedeniyle ödemeler dengesi sorunları yaşayan üye ülkelere hızlı bir şekilde yardım edilebilmektedir. Ülkemiz 1999 yılı Ağustos ayında yaşanan İzmit depremi sonrası bu imkandan yararlanmıştır.

Stand-by Düzenlemesi nedir ?

Stand-by Düzenlemesi, en sık kullanılan Fon mekanizmalardan biridir. Genellikle 1-3 yıllık bir süreyi kapsayan Stand-by düzenlemelerinde, IMF kaynaklarının kullanımı belirli şartlara bağlanmıştır. Kredi kullanan ülke, IMF İcra Direktörleri Kurulu’na sunduğu Niyet Mektubunda ödemeler dengesi problemlerini makul bir süre içerisinde düzeltmeyi amaçlayan politikaları uygulayacağını taahhüt eder. Böylelikle, IMF kaynaklarını kullanan ülkelerin, ekonomilerindeki yapısal sorunları çözerek borçlarını ödeme kapasitelerini artırmalarının temin edilmesi amaçlanmaktadır.

Stand-by Düzenlemeleri sadece gelişmekte olan ülkelerin kullandığı bir mekanizma olmayıp, bir çok sanayileşmiş ülke de geçmişte bu mekanizma ile Fon kaynaklarından yararlanmıştır.
Stand- by Düzenlemelerinin Vade ve Faiz Koşulları Nelerdir?

Stand-by düzenlemeleri kapsamında kullanılan kaynakların vadesi 2 yıl 3 ayı geri ödemesiz dönem olmak üzere toplam 4 yıl olarak belirlenmiştir. Bu vade üye ülkenin talebi ve İcra Direktörleri Kurulu’nun onayı ile 3 yıl 3 ayı geri ödemesiz dönem olmak üzere toplam 5 yıla uzatılabilmektedir.

IMF Stand-by Düzenlemeleri kapsamında kullanılan kaynaklara ilişkin faiz oranı, kullanılan kaynağın üye ülke kotasına oranına göre değişmektedir. Buna göre, kullanılan kaynağın üye ülke kotasının:

%200’üne kadar olan kısım için: Ayarlanmış Oran (Adjusted Rate of Charge)

%200-%300 arasındaki kısım için: Ayarlanmış Oran + %1 puan

%300’ünden fazla olan kısım için: Ayarlanmış Oran +%2 puan

oranında faiz uygulanmaktadır.