geçtiğimiz hafta yani 22 – 28 şubat tarihleri arası vergi haftası olarak kutlandı. gelir idaresi başkanlığı tarafından verginin önemine dair çeşitli konferanslar yapıldı. türkcell süper lig maçlarına çıkan futbol takımları vergisel mesajlar içeren bez afişlerle sahaya çıktı, kentlerin çeşitli yerlerine gelir idaresinin hazırladığı afişler asıldı. türk ekonomisi için olmazsa olmaz kalemlerin en başından gelen verginin önemi bir kez daha belirtildi.

vatandaşlık görevlerinin en başında gelen vergi, devletin gerçek ve tüzel kişiliklere yüklediği ekonomik zorunluluktur. devlet vergiden elde ettiği gelir ile harcamalarına karşılık gelir kalemleri yaratır. yolu olmayana yol yapar, suyu olmayan su getirir. kısaca vergiler döner dolaşır vatandaşa geri gelir. tabi bunlar kağıt üzerinde yazılı kurallar. dünyanın en yüksek vergilerinin uygulandığı ülkemizde vergi adaletsizliği tıpkı gelir adaletsizliği gibi tavan yaptmış durumda. her ne kadar anayasa’nın 73. maddesinde vergilendirmenin eşitlik ilkesinin gereği olduğu belirtilerek verginin herkesin mali gücüne göre yapılmasının gerekliliği vurgulansa da ülkemizde keyfi sebepler ile yapılmaya devam ediliyor.

anayasa 73. madde: “herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür. vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının sosyal amacıdır.

vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.

vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi bakanlar kuruluna verilebilir.”

vergiler genel olarak; gelir üzerinden alınan gelir vergisi ve kurumlar vergisi, harcamalar üzerinden alınanan katma değer vergisi (kdv), muamele ve satış vergileri, kısmi istihlak vergileri, harcamalara dayalı gelir vergisi, gümrük vergileri, özel tüketim vergisi (ötv), özel iletişim vergisi (öiv) ve servetler üzerinden alınan genel servet vergisi, emlak ve kısmi servet vergileri, sermaye vergisi, veraset ve diğer şekillerdeki servet transferi vergileri olmak üzere üç ana grupta ele alınır.

insanların sürekli şikayet ettiği vergilerin ne boyutta olduğuna sigara ve akaryakıt üzerinden alınan vergiler ile bakalım. Dünyanın en pahalı benzinini kullanan ülkelerin başında belki de en başında gelen ülkemizde deponuzu 100 liralık benzin ile doldurdunuz diyelim. 100 liralık benzinin tam 67 lirası devlete vergi olarak gidiyor.

devlet  2.45 tl   % 67.12

rafineri 0.90 tl % 24.65

ana dağıtıcı 0.15 tl %04.10

istasyon 0.10 tl % 02.73

taşıyan 0.05 tl % 01.36

95 oktan fiyat 3.65 tl % 100.00

birde sigara için bakalım. son sigara zamlarıyla birlikte 7 liralık sigara üzerinden devletin aldığı vergi  5.5 lira.

ötv 4.41 tl

kdv 1.067 tl

toplam 5.477 tl

bu vesile ile türk ulusunun geçmiş vergi haftasını kutlar, gözlerinden öperim.

tüketicinin gözünde “ucuzsa iyi değildir” algısının kırabilmek gerçekten zor bir iştir. toplum olarak bir ürünün kalitesini her zaman fiyatıyla mukayese etmişizdir. “ ucuz etin yahnisi bol olur” atasözü de bu konular açılınca hemen söylenir.

artık her mahallede bir ya da birkaç magazasını görebildigimiz bim tüketicinin gözündeki bu algıyı kırmakla kalmadı migros gibi bir perakende devini koltugundan etme başarısını da gösterdi. türkiye’de migros’u tahtından eden bim, deloitte’un “ dünyanın en büyük 250 perakende şirketi”  sıralamasında 3.3 milyar dolarlık satış miktarıyla 241. şirketi olarak devler ligine girdi.  ayrıca mağaza sayısındaki yüzde 32’lik artışla, en hızlı büyüyen dokuzuncu perakende şirketi olmayı da başardı.

bim’in mağaza konseptlerini hemen hemen herkes biliyor. herhangi bir sokak arasındaki süper marketten bile sönük bir yapısı var. üst üste duran, raflara kolileriyle birlikte sıralanmış  ürünler. tıpkı içi gibi dışı da benzer vaziyette. sıradan bir tabela ve “ toptan fiyatına perakende satış” ibaresinden başka bir albenisi yok.

200 metrekare ortalama büyüklüğündeki mağazalarıyla bim bu noktaya nasıl geldi? ilk açıldıkları yıllarda alışveriş yapan müşteri profili de grubunda iken, 2005 yılında yapılan bir araştırma bim’den alışveriş yapan müşterilerin yüzde 15’ini ab grubu müşterilerden oluştuğu sonucuna varılmış. bu da gösteriyor ki bim sadece alım gücü düşük insanlara hitap etmekten çıkıp, her kesimden müşteriyi çekebilecek konuma gelmiş.

özellikle 2001 krizinden sonra yıldızı daha da parlayan bim uyguladığı sabit fiyat politikası ile rakiplerinin birkaç adım önüne geçip, her geçen yıl aradaki farkı açmasını bildi. ayrıca kriz döneminde mağazalara getirilen kredi kartı ile satış kolaylığı nakit para bulma sıkıntısı yaşayan tüketiciyi mağazaya daha kolay şekilde çekti.

türkiye genelindeki mağaza sayısı 2650 olan bim ile ilgili rakamlar ise şöyle:

* 2009 yılı 9 aylık bilançosuna göre 3 milyar 908 milyon lira satışla türkiye’nin en büyük ikinci perakende zinciri. ilk sıradaki migros’un 4 milyar 251 milyon lira.

* yine aynı dönemdeki bilanço verilerine göre bim’in vergi öncesi karı 204 milyon lira iken migros’un 120 milyon lira.

* bim bu karlılığa yüzde 17.9 luk brüt satış karı ile ulaşırken, migros’ta bu oran 25.1.

“eskiden avrupa‘da bir balkan ülkesiydik. artık, balkanlar’daki avrupa ülkesiyiz”

bu söz zamanın dış işleri bakanı yorgo papandreu’ya ait. bugünlerde ise avrupa birliği’nin baş belası haline gelen, birlik’ten çıkarılması dahi konuşulan komşuda işler yolunda gitmiyor. avrupa birliği maliye bakanları yunanistan’a 15 mayıs’a kadar acil önlemler alması için süre verdi. son yıllarda avrupa birliği’ni ve dünyayı yanlış mali raporlar sunarak kandıran yunanistan için bu sefer çanlar daha gerçekçi çalıyor.

başbakan ve bakanların maaşlarının dondurulduğu, kişi başı kamu borcunun 22 000 $ dayandıgı ( türkiye’de bu rakam 2200 $) yunanistan’ın öncelikli önlemleri maaşların yeniden düzenlenmesi, emeklilik ve sağlık sistemi reformu, kamu yönetimi ve istihdam konularında olacak. ege denizi üzerinde türk uçakları ile sık sık karşı karşıya gelen yunan uçakları haberlerini de sanırım uzun bir süre duymayacağız.

bu konuya dair ali perşembe’nin entrikanometri başlıklı ayrıntılı bir yazısını buraya taşıyorum.

hayır, yeni bir ilim dalı değil. tam tersi! binlerce yıldır uygulanıyor. mucidi de komşu. komşunun başı dertte. otoriteler kamu finansmanı hakkında bugüne dek açıklanan tüm rakamların düzmece, şişirmece olduğunu itiraf etmek zorunda kaldılar. politikacıların yıllardır bürokratları baskı altında tutup rakamları cilâladıkları ortaya çıktı. hatta, avrupa komiyonu, yunanistan’ın üyelik koşullarını yerine getirmek için bile rakamları çarpıttığını açıklayıp komşuya delegeler göndermeye başladı. başımızdan eksik olmasın, ımf bile yunanistan’la artık “daha yakından” ilgilenmeye başlayacağını açıkladı. komşuda ateş bacayı sarınca, yeni hükümet bütçe açığının gsyih’nın %12,7’sine, borcun ise %135′ine vardığını itiraf etti. avrupa topluluğu “benden bir şey beklemeyin” dese de yangın başka yerlere de sirayet etmesin diye mecburen yardım edecek ama çıkıp da söyleyemiyor. entrikalar gırla.

bu işler komşunun tarihiyle başlıyor. daha antik çağda, tanrıların kralı zeus güzeller güzeli hera’yı baştan çıkaramayacağını anlayınca bir kış günü üşümüş bir guguk kuşu kılığına girip titreyerek hera’nın yanı başına tüner. annelik ve şefkat duyguları kabaran hera da onu göğüslerinin arasına alıp ısıtmaya çalışır. doğru pozisyonu kollayan zeus da tekrar eski haline dönüp hera’dan oracıkta faydalanıverir. hera da utancından zeus’la evlenmek zorunda kalır ve bundan sonra da hayatı zeus’a ve sayısız metresine karşı çevirdiği entrikalarla geçer.

halbuki; 5.000 yıldır üzerinden gelip geçmiş sayısız kültür ve medeniyetin ayak izlerini taşıyan bu topraklarda yaşayan dünyanın en kozmopolit dölleri, farklılıkların aynı potada erimeye başladığı küreselleşmenin yumurtalarıyla tam çiftleşme dansına başlamışken, dini bütünlerle dini noksanlar arasında demokratik biz-siz kapanımı sürecine sürüklenmiş bir toplumun mensubu olarak, görevi köktenciliğin nefretle örtülmüş karanlığını aydınlatmak olmalıyken tam da tersini yapan vatikan çığırtkanlığıyla karikatürcülüğe soyunmuş yaşlı ve yorgun kıtanın ikişer yüzlü alman-fransız atbaşları genişleme süreci diye köşede kıyıda kalmış muz cumhuriyetlerini de kulübe kabul ederken, kale direklerinin bir kez daha yerini değiştirip “hazmetme kapasitesi” diye yeni bir oyun ve yeni kurallar icat edivermesini içime sindirip, kabullenip, unutmuştum.

sahte kimlik verip kulübün kapısından içeri giren komşuya kızarmış gibi yapıp dünyaya “vallahi yardım etmem, ne halin varsa gör” vaazi vererek masa altından tıpış tıpış çil çil altın sayacak olan kokuşmuş derebeyleri; şatolarının üzerinde inşa olduğu ulvi ilkelerle örülmüş temelleri içten içe çürütürken kendi bindiği dalı kestiğinin farkına varmayan aristokrasiyle onun şımarık çocuğu komşuyu seyrediyorum.

bu toprakların, bu iki kıtanın, bu yerkürenin bir bireyi; bu dünyanın bir vatandaşı olarak olan bitene üzülecekken, ailemin, komşularımın, arkadaşlarımın, hemşerilerimin, vatandaşlarımın ve insanlığın yaşamlarına yön veren aynı değerlerin utanmaz arlanmaz bir iki yüzlülükle sulandırılmasına içerleyecekken, komşunun tökezlemesine ve onu emziren ırkçılığın temellerinin çatırdamasına sinsi sinsi seviniyor olmaktan utanıyorum. sevmiyorum utanmayı. beni utandırdıkları için de komşuya, merkel’e, sarkozy’ye, papa’ya ve beni, benimle aynı mahallede oturan vatandaşlarımla kutuplaştıranlara kızıyorum.

Tüik’in açıkladığı Ocak ayı işsizlik oranı % 15.5 olarak açıklandı. Şubat ve Mart aylarında bu oran daha yukarıları görecektir. %15.5 olan işsizlik oranı 3 milyon 650 bin kişiye denk geliyor ki bu Türkiye tarihinin işsizlik rekoru demek oluyor. Açıklanan bu ürkütücü rakamın gerçek işsizlik oranını yansıtmadığı aşıkar. Sadece iş bulma ümidi kalmayanlar ile mevsimlik çalışanlar işsiz sayısına katılsa, Türkiye’de işsiz sayısı 6 milyon 334 bin kişiye, işsizlik oranı ise resmi açıklamaların neredeyse iki katına çıkmakta, %26,9‘a yükseleceği belirtiliyor. Uzun uzun yazacak vaktim malesef yok. Ama söylenecek pek fazla birşey de yok. Artık söylenecek sözlerle işsizliğin önüne geçilmeyecek bir noktaya ulaştı. İş bulamadığı için yüksek lisans yapan binlerce işsiz-öğrenci gibi benim de sınavlarım var. Ve biz  çok şükür ki öğrenci olduğumuz için bu oranın dışında tutuluyoruz! Padişahım çok yaşa!

Son yazıların büyük çoğunluğunu işsizlik üzerine yazdığımın farkına bu yazıya başlarken vardım. Sanırım bu yoğunluk, hali hazırda işsizler ordusunun değerli bir ferdi olduğum içindir. Bu ordunun içinde bulunduğumdan dolayı işsizliğin ne demek olduğunu çok çok iyi biliyorum.   Her ne kadar Tüik kayıtlarında öğrenci görünmemden ötürü işsiz sınıfına girmesemde işsizliği iliklerime kadar hissediyorum. Ülkenin şu ortamında 3 milyondan fazla olan işsiz insanın ne yapaması gerektiğini sanırım kimse bilmiyor. Ne kadar acı.. İşsizler ordusunun son kaybı olan Erkan‘a yeni çalışma hayatında başarılar dileyip, işsizlik ile ilgili bir başka yazıya devam edeyim.

	Direkt İşe Başvuru	Şirket Aracılığıyla	Gazete İlanı	Online İlan	Diğer	Tanıdık Vasıtasıyla
Türkiye	%18	%15	%8	%12	%15	%32
Amerika	10	23	7	16	18	25
İtalya	15	26	7	18	18	16
Fransa	20	15	5	21	21	18
Almanya	13	18	14	26	10	19
İngiltere	11	15	9	37	12	16
33 Ülke Ortalaması	12	17	9	30	14	19

Yukarıdaki tablo Kelly Service tarafından 33 ülkede yapılan araştırma sonucunda oluşturulmuş. Sorulan soru ” Son işinizi nasıl buldunuz?”   %32′lik oran beni hiç şaşırtmadı. Aksine az bile buldum. Tanıdıkların yani “torpilin”  bu kadar etkili olduğu ülkede bu oranın %50′ye kadar yolu olduğunu düşünmek saçma olmasa gerek.  Önceleri işsizlik için tavsiye aldığım Ekonomi Türk’ten Ekonomix şöyle demişti: “ Turkiye’de ciddi bir meritokrasi olmamasi da baska bir problem. Yani insanlarin bazi pozisyonlara neyi bildiklerinden ziyade kimi bildiklerinden dolayi getirilmesi durumu. Ama bu hayatin gercegi ve dunyanin her tarafinda olan bir sey. Onemli olan ekonomide mumkun oldugunca cok sektorun rekabete acik olmasi. Bu saglandigi taktirde meritokrasi de daha onem kazanir.”

Bir başka ilginç oran ise online iş bulma portalları ile iş bulanların oranı. İK uzmanlarının her yerde bahsettikleri internet üzerinden iş bulma devri daha tam olarak başlamamış olsa gerek. Zira gazete ilanları ile oranlarsak birbirine yakın iki sonuç çıkıyor. Hem de araştırma yapılan kesim beyaz yakalı olmasına rağmen.

Son olarak hafta başında Tüik işsizlik rakamlarını açıkladı. Tarihi zirve yapan ve gelecek aylarda yükselmesi devam edecek olan işsizler ordusu sayısı 3 274 bin kişi oldu. Bu rakam yıl sonunda muhtemelen 4 milyona dayanacak hatta geçecek gözüküyor.

2009 yılında satış ve dağıtım ağını güçlendireceklerini belirten Vodafone Türkiye CEO’su Serpil Timuray, “2009 yılında toplam mağaza sayımızı 900’e çıkartıp, ek 500 kişilik istihdam sağlayacağız. Şu anda mağaza kanalımızda toplam 5 bin kişi çalışıyor” dedi.

Vodafone Türkiye 600 kişiyi işten çıkartma kararı aldı. Vodafone’da alınan işten çıkartma kararı Maslak’taki binada büyük üzüntüye neden oldu.İşten çıkarılanlar Vodafone’un Maslak’taki binasından hüzünlü ayrıldı. Arkadaşlarıyla vedalaşan eski çalışanlar özel eşyalarıyla birlikte evlerinin yolunu tuttu.

Bu iki açıklama arasında sadece 2 gün var. Tıpkı Akbank’ın Kasım ayında  1500 kişiyi işten çıkartma kararı almadan önce yeni şubeler ile büyümeye devam edeceğiz açıklaması gibi birbiri ile ters iki açıklama.  Daha önce bir kaç yazıda Mart ayı ile birlikte bütçelerde denkleştirme işlemlerinde ilk kurbanların çalışanlar olabileceğini belirtmiş ve krizin netleşmeyip daha da genişlemesiyle birlikte yeni işten çıkartmaların yaşanacağını söylemiştim.

Bu işten çıkartmaların altında ise iki sebep olabilir. Birinci sebep Vodafone’un büyüme tahminlerinin tutmaması. Numara taşınabilirliğinden müşteri sayısında önemli bir artış bekleyen Vodefone’un bu beklentisi büyük oranda gerçekleşmedi. Sektör lideri konumundaki Türkcell, numara taşınabilirliği ile  müşteri sayısını diğer operatör firmalara göre olduk karlı çıktı. Tahminlerin altında kalan bu gelişme ile bütçedeki denkliği bir şekilde sağlamak için bu karar alınmış olabilir.

İkinci olasılık Vodafone’un yeni CEO’su Serpil Timuray’ın kendince, eski yönetim tarafından Vodafone bünyesinde katılan çalışan sayısını fazla bulması ve bir nevi temizliğe gitmesi olarak açıklanabilir. 2 gün arayla yapılan bu iki açıklamanın birbiri ile bu kadar zıt olmasını anlamak oldukça güç. Bu temizlik sonrasında yine belirttilen kadar çalışan alınıp alınmayacağını ise bir başka soru.

En son başlıkta Türkiye’nin bir kaç alanda Dünya ülkeleri arasında hangi sırada olduğunu gösteren tablolar yayınlamıştım. Geçtiğimiz hafta içi Tüik tarafından yayınladığı yeni işsizlik rakamları ile Kasım ayı itibariyle Türkiye’de işsizlik oranı %12.3 olarak gerçekleşmiş oldu. %12.3 olarak açıklanan işsizlik oranı Türkiye’de 3 milyon kişinin işsiz olduğunu gösteriyor.

İşsizlik üzerine daha öncede birkaç başlıkta yazılar yayınlamıştık. Hatta üstada işsizlik için danışıp, şu  tavsiyeyi almıştık. “Benim verebilecegim en iyi cevap sudur. Arkadaşlar cok calisin, bir yandan kendinize baskalarinda az bulunan becerileri kazandirmaya calisin, bir yandan da gozunuzu acik tutun ve yatirim firsatlarini kollayin. Siz kendinize yardim etmezseniz baskalarinin etmesini beklemeyin. Haftada 80 saat calisarak bir cok probleminizi 1-2 yilda cozebilirsiniz. Ben Turkiye’de haftada 80 saat calisan cok az insan gordum.”

Şimdi geldiğimiz noktada ise krizin derinleşerek devam etmesi ile birlikte daha kötü bir hal aldı. İnsanların çalışacak iş bulamıyor olması, iş beğenmiyor lafının artık işsizler için lüks olmasına sebep oldu. Özellikle hükümet karşıtı televizyon kanallarının ana haber bültenlerinde uzun uzun yer verdikleri kapanan fabrika ve çıkarılan işçiler ile ilgili haberlerle sürekli

Krizin hangi boyutta olduğu, dipi görüp görmediğimiz hala netleşmiş değil. İşsizlik rakamlarıda bu doğrultuda yükselmeye devam edecek. Önümüzdeki ay şirket bilançolarının açıklanmaya başlanmasıyla beraber, şirketler bütçe dengelemesi için maliyetleri kısma yoluna ilk olarak işçi çıkartma yoluna gideceğinden bu rakamların büyüyerek devam edeceği net bir şekilde göze çarpmakta.

]]> http://www.cafekonomi.com/issizlik-rakamlari.html/feed 0 http://www.cafekonomi.com/rakamlarla-turkiye.html http://www.cafekonomi.com/rakamlarla-turkiye.html#comments Thu, 05 Feb 2009 23:09:30 +0000 Fibonacci http://www.cafekonomi.com/?p=741 Yıllık Enflasyonu En Yüksek Ülkeler

İşsizlik Oranı En Yüksek Ülkeler

Dış Ticaret Açığı Yüksek Ülkeler

Bu Yıl En Yüksek Büyüme Beklenen Ekonomiler

Sanayi Üretimi En Hızlı Gerileyen Ülkeler

Dolar Karşısında En Çok Gerileyen Paralar

Dolar Tahvil Faizi En Yüksek Ülkeler

2009 yılında ekonomik krizin dip noktayı göreceğini inananların sayısı oldukça yüksek. Bu hafta açıklanan Amerika’da konut satışındaki artışta bunun bir belirtisi olduğunu destekler nitelikte. Amerika’dan başlayan kriz dalgalarının yerine  bu sefer iyileşme belirtileri yine Amerika’dan gelecek. Piyasaların gözünü diktiği Amerika ekonomisi ise  yeni başkan Obama’nın kurtarma paketine odaklanmış durumda. Öyle ki Amerikalıları tüketime teşvik için pakette yer alan “ Amerikan ürünlerini tüketin” ibaresinden “Amerikan” ibaresini kaldırıldı.  Amaç Amerika’nın sadece kendi ekonomisini kurtarma çabası içinde olmadığını, dünya ekonomilerini de sürükleyici rol oynadığını göstermek.

Krizin ne zaman biteceği ile ilgili çeşitli tahminlerde ortak görüş 2009 yılı içinde dip noktanın görüleceği şeklinde. 1919 – 1945 yılları arasındaki resesyonların ortalama 18 ay sürdüğü dikkate alınarak, içinde bulunduğumuz krizin dip seviyesinin 2009’un ikinci çeyreği sonunda görüleceği varsayılıyor. En kötü ihtimal 2009 sonuna kalabileceği tahmin ediliyor.

Doların 1.65 ‘leri görmesi ile birlikte doların seyri de merak ediliyor. Yatırımcılar için her zaman güvenli bir liman olma özelliğini taşıyan ama son yıllarda eski imajını kaybeden doların nerede duracağı yatırımcıların akıllarını karıştırıyor. Fed’in sıfır faiz politikasıyla birlikte ABD’de 6 trilyon kadar paranın basılacak olması euro/dolar paritesini daha yukarılara çekebilir. Bu durumda euro’nun yurt içinde değerlenmesi ile birlikte dolar yeniden 1.20 – 1.10 tl aralığına geri düşebilir.

Doların 1.65 leri görmesinin ardında ne var. Aslında asıl sebep korku faktörü. Yatırımcılar genellikle ABD doları gibi güvenli sayılabilecek limanlar için döviz ve diğer riskli varlıkları terk ediyor. Dolara bu yönlenme olduğunda diğer para birimlerine göre yükselmesine neden oluyor. 1970’den bu yana yaşanan resesyonlarda doların değeri bir hayli yükselmiş durumda.

Ama küresel krizin ne kadar süreceği doların yönünü şekillendirecek olan ana etmen gibi duruyor. Kriz daha da kötüleşir ise dolar daha da yükselebilir. Kredi riskinin gelişmekte olan ülkeleri daha etkilememiş olması, krizin dipleri görmesinin uzaması ile birlikte likitide  sıkıntısı yaşayacak olan ülkelerde yerel para karşısında dolar yönünü yukarıya çevirebilir. Bu tür korkular ve belirsizlikler ülkelerin para birimlerine zarar veriyor. Son örnek Hindistan’ın para birimi rupi, geçen iki ayda yüzde 17 değer kaybetti.

Deniz korsanlığı ; “Hırsızlık veya suç teşkil edecek herhangi bir diğer amaç için bir gemiye çıkmak veya çıkmaya teşebbüs etmek ve bu amaca varmak için güç kullanma eğiliminde olmak.” diye tanımlandırılıyor.

Tarihi çok eskilere dayanan deniz korsancılığı son zamanlarda ticari açıdan olduğu kadar denizcilerin hayatı açısından da ciddi bir tehdit haline geldi. Korsanlık faaliyetlerinin ortak amacı para ve ziynet eşyalarını ele geçirmek olsa da uygulama bakımından bir kaç farklı çeşidi bulunabiliyor.

Düşük seviye korsanlık olarak adlandırılan, daha çok limanlarda bağlı bulunan gemilere yönelik adi hırsızlıkları içeren ve genellikle hafif silahlı ya da bıçak gibi kesici aletler taşıyan birkaç korsanın gemide bulunan veya mürettebata ait değerli eşyaları ve parayı çalması ile sonuçlanan korsanlık türüdür.

İkincisi daha ciddi bir korsanlık uygulaması açık denizde ya da belirli bir bölgede seyir halinde bulunan bir gemiye yönelik soygunlardır.Bu korsanlık faaliyetlerinde mürettebatın esir alınması ve geminin kaçırılması söz konusu olabilir ve bunu gerçekleştiren korsanların örgütlenme seviyesi yüksektir.

Üçüncü ve üst suç olarak nitelendirilen korsanlık olayları, geminin veya içerisindeki yükün kanunsuz ticari faaliyet amacıyla ele geçirilmesidir. “hayalet gemi” olarak da adlandırılan bu soygunlarda korsanlar gemiye çıkarak geminin yükünü başka gemilere aktarırlar. Ardından tüm kayıtları imha ederek gemi hakkında sahte belgeler düzenlenir. Böylelikle gemi yeni bir bandıra altında kaydedilir ve normal bir gemiymiş gibi ticari faaliyetlerine devam eder.

Son dönemde karşımıza çıkan korsanlık türü ise yukarıdaki şekillerden farklı olarak yapılıyor. Korsanlar gemiyi mürettebatı ile birlikte alıkoyup kendiler için uygun ve güvenli bir bölgeye kaçırmayı tehdit ediyorlar. Ardından gemi ve yük sahibiyle temasa geçerek bir fidye talebinde bulunuyorlar. Bu uygulama, kaçak malların satılması ve geminin elden çıkarılması gibi zahmetli uygulamalar gerektirmediği için son dönemde daha fazla tercih edilir hale geldi.

2008 yılının ilk dokuz ayında bu üç kategoride görülen korsanlık sayısı 199. Bu olaylarda 31 gemi kaçırıldı, 23 gemiye ateş açıldı. 581 mürettebat rehine olarak alındı, 9’u kaçırıldı, 9’u öldürüldü ve 7’si hakkında bilgi alınamadı. En fazla korsanlık faaliyetlerinin yapılan bölgeler Somali’nin Aden Körfezi’ne bakan bölümü, Nijerya ve Endonezya olarak belirlenmiş durumda.

Deniz korsanlarının filmlere konu olan bu faaliyetlerinin ekonomik yönü ise oldukça önemli bir konu. Dünya üzerinde taşınan yüklerin değer olarak yüzde 80’ine yakını, hacim olarak da yüzde 85’den fazlası bir şekilde deniz yoluyla taşınıyor. Bunda deniz taşımacılığının hava yoluna göre 14, karayoluna göre 7 ve demiryolu taşımacılığına göre 3.5 kat daha ucuz olması önemli bir faktör.   Bugün herhangi bir anda denizlerde konteynır sayısının 12 ila 15 milyon adet olduğunu ve 2005 yılı rakamlarına göre dünya deniz ticaretinin boyutunun 7.8 trilyon dolar olduğu düşünüldüğünde aslında ne kadar büyük bir faaliyetten bahsedildiği daha iyi anlaşılabilir.

Tüm bu taşımacılığın genel rotalarında dar geçitlerde kesilen güzergahlar görülüyor. Aden Körfezi ve onu takip eden Süveyş Kanalı, Panama Kanalı, Malacca Boğazı, Hürmüz Boğazı gibi geçitlere yaklaşan gemiler hızlarını düşürmek ve bu geçitlerden oldukça kontrollü geçmek zorunda kalıyor. Özellikle büyük tonajlı gemiler yavaşlamaya başladıkları anda korsanların saldırılarına çok daha açık hale geliyorlar. Küçük ve hızlı botlarla hareket eden korsanlar darboğazlarda yavaşlayan gemileri kolaylıkla kontrol altına alabiliyorlar.

Deniz korsanlarının daha çok bu bölgelerde yoğunlaşması elbette tesadüf değil. Ana rotları çevreleyen kara parçalarındaki ekonomik ve siyasi belirsizliklerin de korsanlık faaliyetlerinin artmasında ciddi bir etkisi var. Özellikle Afrika’da uzun yıllardır iç savaşın pençesinde kıvranan Somali, istikrar konusunda bir türlü beklenen seviyeye gelemeyen Nijerya,Kenya gibi ülkelerin kıta sahanlığında olayların engellenmesine yönelik bir erk oluşturmasını beklemek hayalcilikten öteye gidemiyor. Bu ülkelerin ortak özellikleri olan demokratikleşme sıkıntısı yaşanan bu ülkelerde sıkça görülen yolsuzluklar ve rüşvet nedeniyle devlet yetkililerinin sistemin içinde yer alması, olayın çözümünü ve engellenmesini oldukça güçleştiriyor. Fakir halkın önemli bir geçim kaynağı gibi gördüğü korsanlığın özellikle Asya krizinin hemen ardından Endonezya ve civarında artış göstermesi, ardından da son yıllarda Afrika sahillerine kayması, durumun sosyoekonomik boyutunu da gösteriyor.

2007 yılında kaçırılan gemiler için 30 milyon dolar fidye ödenmiş. Gemileri kaçırılan şirketler veya yük sahipleri genellikle korsanlarla fidye pazarlığına girmekten çekinmiyorlar. Ortalama fidye miktarı geminin özelliği ve yükün tipine göre çeşitlik gösteriyor. Ortalama 300 bin dolar ile 1.5 milyon dolar arasında fidye miktarı değişiyor. Ama bu rakamın çok üzerinde fidye talepleri de gelebiliyor. Kasım ayında kaçırılan 100 milyon dolar değerinde ham petrol yüklü Suudi Arabistan tankeri için Somalili korsanlar 25 milyon dolar fidye istemişler. Yine eylül ayında kaçırılan silah yüklü Ukrayna gemisi için korsanlar 35 milyon dolardan pazarlığa başlayıp, 8 milyon dolara kadar indirebilmişler.

Ödenen her fidye, gemi sahibi şirket için ilave bir maliyet oluştururken sigorta giderleri de önemli bir boyuta varıyor. Başta Aden Körfezi’nin Somali açıkları olmak üzere korsanlık faaliyetlerinin yoğun olarak görüldüğü birkaç bölge sigorta şirketleri tarafından “savaş bölgesi” risk kategorisine sokulmuş durumda. Bu durum sigorta risklerinin artması ve sigorta maliyetlerinin önemli biçimde yükselmesi demek oluyor. Ayrıca korsanların deniz ticareti üzerindeki dolaylı maliyet baskısının faturası 1 ila 16 milyar dolar arasında değişiyor. Abartı gibi duran bu rakam, deniz ticaretinin trilyon dolarlar seviyesinde gerçekleştiği göz önüne alındığında şaşırtıcı olmadığını daha kolay söyleyebiliriz.

Denizcilik firmaları, korsanlardan kaçınmak için kullandıkları tanımlanmış rotaları değiştirme yoluna gidiyor.  Örneğin 100 adet tankere sahip olan ve genellikle kimyasal ürünler taşıyan Norveç merkezli Odfjell şirketi Aden Körfezi ve Süveyş Kanalı üzerinden çizdiği rotayı değiştirerek Afrika kıtasının etrafından dolaşmayı tercih etmiş. Şirketin bu kararı günde 30 bin dolarlık bir ilave maliyete neden oluyor. Asya’dan kalkan gemiler için fazladan beş, Orta Doğu’dan kalkan gemiler için 10 gün gerektiği düşünüldüğünde maliyetin boyutu daha da büyüdüğü görülüyor. Bazı şirketler de gemilerde caydırıcı unsur olması için güvenliğe yönelik olarak silahlı eskortlar ve güvenlik görevlileri kiralama yoluna gidiyor. Bu uygulamanın maliyeti de güvenlik görevlilerinin niteliği ve sayısına göre 60 bin ila 110 bin dolar arasında değişiyor.

Sonuç olarak dünyanın 362 milyon kilometrekarelik alanı denizlerden oluşuyor ki bu alan, toplam karaların 2,42 katına denk geliyor. Ve denizler üzerindeki güvenlik çok yetersiz kalıyor. Açık denizlerde bu güvenlik sorunu daha fazla ortaya çıkarken ülkelerin kıta sahanlığındaki durum biraz daha iyimser olsa da demokratik anlamda sorunlu bölgelerde iyimserlik yerini karamsarlığa bırakabilir. Her ne kadar bölgesel girişiler ve koruma tedbirleri gelişme  gösterse de  korsanlığı güç kullanarak ya da askeri tedbirlerle sona erdirmek pek mümkün değil. Daha yapıcı çözümlerin geliştirilmesi gerekiyor. Bunların başında korsanlığın fazla meydana geldiği bölgelerde kıta sahanlığı olan devletlerin denetimlerini artırması ve bu olaylara izin vermemesi gerekiyor. Fakat özellikle Somali gibi siyasal erkin hiçbir yaptırım gücünün olmadığı bölgelerde bu gelişmenin kısa vadede hayata geçmesi pek olası gözükmüyor.