Cafekonomi.com

Lehman Brothers

Dünya ekonomisi Abd merkezli krize girmiş bizim sitenin en son postu Mercan Dede! Bu hafta biraz koşturmaca içinde olduğumdan fırsat bulamadım diye mazeret bildirerek Lehman Brothers’ın iflası ile ilgili bir kaç satır yazalım.

15 Eylül günü Lehman Brothers iflası ile dünya üzerinde Abd’den başlayarak domino taşları bir bir devrilmeye başladı. Aslında bir kaç ekonomist krizin geleceğin aylar önce söylemelerine karşı hiç kimse bu büyüklükte bir krizin olacağını tahmin etmiyordu. Bu krizin çıkmasının ana nedeni Abd’de ki konut kredilerinin geri ödenememesinden dolayı konut sektörünün içine girdiği sıkışıklık. İşeyiş mantığı çok basit olan mortgage Abd’nin hiç aklına gelmeyeceği büyüklükte bir krize sebep açtı. 1 yılda Abd’de batan banka sayısı 13 e ulaştı. Lehman Brothers 22000 çalışanı ile Abd’nin en büyük 4. bankasıyıdı. Krize yol açan mortgage olayı ise uzun vadeli düşük faizli ev kredisiydi. Tıpkı kira öder gibi ev sahibi olmanın yolu. Bizde de bir ara ana haber bültenleri morgage olayını çok abartmışlardı. Her gün bir mortgage haberi yapmışlardı. Ama biz faizi düşüremediğimiz için mortgage ölü doğdu. Bankaların yüksek faizli kredilerinin yanında Toki’nin yaptırdığı evlere tıpkı kira öder gibi sahip oluyorsunuz. (Bu evler ki matkap ile duvarı deldiğinizde matkabın ucunun yan odadan çıkma özelliğine de olduğunu söyleyelim. Gaziantep - Toki konutları)

Öncelikle Lehman Brothers’ın Türkiye’de ki bankalar gibi olmadığını bir yatırım bankası olduğunu belirtmek gerekir. (Türkiye’de bankalar mevduat toplayarak kredi yaratır.Yatırım bankalarında ise mevduat toplama yetkisi yoktur.) Yani normal bankacılık kurallarından farklı olduğunu riskin fazla kazancın fazla olduğu, riskin fazla olduğu için de işler kötü gittiği zaman batma riskininde fazla olduğu bankalardır. Abd’de bankacılık sisteminin işleyişindeki mantık biraz Türkiye’de sistemsizce gelişen kredi mantığına benziyor. Bu mantığı yazının sonunda bırakıyorum.

Türkiye’de 2001 yılında yaşanan bankaların içine düştüğü kriz ile Abd’de yaşanan banka krizini birbirinden ayırmak gerekir. 2001 yılında yaşanan kriz kredi kriziydi. Ve 2001 yılından sonra BDDK başta olmak üzere diğer kamu kurumları bankaların üzerinde baskısını iyice arttırmış durumda.Yaptıkları her şey dikkatlice takip ediliyor. 2001 yılından sonra bankacılık sistemi hiç olmadığı kadar sağlam durumda. Ve tekrarının yaşanması ya da Abd’de ki bu krizin Türkiye’de bankacılık sistemine sıçraması güç bir durum. Burada olacabilecek önemli bir sorun müşterilerin mevduatlarının korkuyla çekmesi sonucu oluşacak likitide sıkışıklığı. Avrupa Merkez bankalarının piyasaya likitide fonlamasıda bu korkunun bir örneği.

Her ekonomi üretim ve tüketim arasındaki dengeyi korumak zorundadır. Dünyada ürettikleri tükettiklerinden fazla olan ülkeler ile tüketimi ürettiklerinden fazla olan ülkeler ikiye ayrılmış durumda. Örneğin Abd ve Türkiye’yi tüketimi ürettiğine göre fazla, Çin’i ise üretimi tüketimden göre fazla olan ülkeler katagorisine koyabiliriz. Ve bu üretim tüketim arasındaki dengenin ne kadar önemli olduğunu, aradaki farkın negatif olduğu zaman bd konut sektörünü ne hale getirdiğinde gördük. Abd’de yaklaşık 4 milyon satılması mümkün olmayan konut stoğu bulunuyor. Ve sistem işleyişindeki mantık ile insanlara verilen konut kredilerinin aslında verilen kişilerin ödeyecek durumunun olmadığının anlaşılmaması üzerine başladı. Ve ödenilmeyen krediler sistemi çökertti. Ama satılması mümkün olmayan bu konutlar yapılırken konut sektörü ekonomiye canlılık katarak büyümesini sürdürdü.

Birde sigorta şirketi Aig’nin düştüğü duruma değinelim. Daha doğrusu bir sigorta şirketinin nasıl iflas bayrağını çekebileceğine. Örneğin X sigorta şirketinin sahibi olduğumuzu ve X Sigorta şirketi ile taşıt sigortası yaptığımızı düşünelim. -Kanuni zorunluluğu olduğunu ve her yıl yenilenecek olmasından dolayı müşteri bulmakta pek sıkıntı çekmeyelim diyerek trafik sigorta şirketini açtık.- 1. yıl taşıt kredisi için gelen 1000 müşteriden 10 lira aldığımızı 1000 müşterinin de 10 tanesinin kaza yaptığını ve kazalar sonucunda her kaza için 200 liradan toplam 2000 lira masraf çıktığını düşünelim. Topladığımız 10000 liranın 2000 lirasını geri ödemek zorunda kaldık. Yani 8000 liralık bir karımız var. İkinci yıl 500 yeni müşterimiz daha olsun. İkinci yılda ilk yılda olduğu gibi karımız üzerinde aynı mantığı kurduk. Ama bu yıl sonucunda 1500 müşterinin beklediğimiz gibi 20-30 arasındaki değil 1000 tanesi kazaya yaptı. Arabalarda büyük hasar var. Ne olacak şimdi? Aig ve diğer sigorta şirketlerinin işleyiş mantığı her yerde aynı. Kazaların hep düşük oranda olmasına bağlıdır ömürleri.Tabi Aig’nin iflastan kurtarılması bu sektöre olan güvenin kaybolmaması açısından ayrı bir önemi vardı. Ve biraz olsun piyasaları rahatlattı diyebiliriz.

Abd’de yaşanan bu sıkıntının bir başkasıda sanırım yakın gelecekte ülkemizde yaşanacak. Bankalar tarafından insanların gelirine bakılmadan verilen kredilerin artık çivisi çıkmış durumda. Bir çok insan bombanın pimini çekmiş halde ortalıkta dolaşıyor. Aslında kredi çarkının işleyişine kimsenin ses etmemeside ilginç. Bu çarka birinin çomak sokması Türkiye’de bir çok kişiyi çok zor durumlara düşüreceğinden kimse o çarka müdahale etmiyor. Belki de bilerek müdahale etmiyor.Bankalarda cep telefonundan bir mesaj karşılığında hemen kredi vermeye zaten razı durumda. X bankasından alınan krediyi ödeyemeyeceğinizde Y bankası yardıma koşuyor, Y yi ödemeyince Z bankası. İşleyen çark çok büyük ve sokulacak çomak ülke içinde domino taşı etkisi yapacak. Ama kaderi ile yaşamaya alışmış ülke insanı için pek de umursandığını sanmıyorum.